Het ambt Oedt

De abten van Gladbach als grondheren

Het begint met een schenking. De streek Oedt kwam als schenkingsgoed aan de abdij Gladbach, en sindsdien traden haar abten op als grondheren. In Oedt bouwden zij een vroonhof (Salhof of Fronhof) als bestuurlijk middelpunt. Die hof stond tot 1604 en brandde toen af; het herbouwde gebouw diende vanaf 1757 ook als ambtshuis en wordt vandaag als pastorie gebruikt.

Naast de vroonhof werd een kleine kerk gebouwd. Haar fundamenten werden in 1965 bij een opgraving binnen de huidige kerk gevonden. Kerk en kerkdorp Oedt worden voor het eerst in 1170 vermeld in een oorkonde van abt Robert. Het was een eigenkerk van de abdij Gladbach – en net als Gladbach vereert de parochie van Oedt de heilige Vitus als patroon.

In het noordelijke deel van Oedt waren de abten de enige grondbezitters. In het zuidelijke deel, de honschappen Hagen en Unterbroich, lag naast het Gladbachse bezit ook verspreid bezit van andere geestelijke instellingen, maar ook daar zetten de abten hun grondheerlijkheid vroeg door.

Hoe het ambt was opgebouwd

Politiek was het ambt Oedt in drieën verdeeld. Het zuidelijke deel was de honschap Unterbroich, het middelste de honschap Hagen, het noordelijke de parochie Oedt. Een honschap was een landelijk onderdistrict met eigen beperkte zelfbestuur. De parochie was nogmaals verdeeld: in het Auffeld in het zuiden en het Niederfeld in het noorden, met de grens bij de kerk van Oedt.

In het noordelijke deel van het Auffeld ontwikkelde zich het burchtdorp en latere marktvlek Oedt. In het midden van het Niederfeld, bij de Mülhauser molen, groeide later de kern Mülhausen.

Twee dorpen die niet samengroeiden

Een bijzonderheid van Oedt: het burchtdorp had geen bouwkundige verbinding met het kerkdorp, dat ongeveer 150 jaar ouder was. Tussen de Niedertor en de kerk lag een gat van ongeveer 200 meter. Pas in de achttiende eeuw groeiden de twee delen aan elkaar.

Het burchtdorp zelf lag vóór de burcht op de zandrug en was met wallen, grachten en drie poorten beveiligd. De weg naar de burcht liep vanaf het dorp langs de Oedter molen en via de voorburcht naar de hoofdburcht.

De prijs van een grensligging

Als grensvesting van Keulen tegen Gulik en Gelre was Burg Uda militair waardevol. Voor de bevolking betekende dat eeuwenlang vooral één ding: doortrekkende troepen, inkwartiering, plundering en vordering. De oude kronieken houden vast dat huizen werden geplunderd en in brand gestoken en dat er telkens inwoners omkwamen.

Na de Keulse Oorlog volgde de Dertigjarige Oorlog, die vanaf 1640 met volle kracht aan de Nederrijn kwam omdat andere streken waren uitgeput. In 1643 werd de burcht opgeblazen – maar bleef daarna nog bijna honderd jaar als ambtshuis in gebruik.

En het ging verder: de tweede en derde Franse roofoorlog in 1672 en 1688, de Spaanse Successieoorlog van 1701 tot 1713, in de loop waarvan in 1707 vijftig woonhuizen in Oedt afbrandden – vermoedelijk door brandstichting van plunderende soldaten. Daarna kwamen de Oostenrijkse Successieoorlog van 1740 tot 1748 en vanaf 1756 de Zevenjarige Oorlog, waarin Keurkeulen met Oostenrijk en Frankrijk tegenover Pruisen stond.

In die laatste oorlog werd de burcht in 1757 als steengroeve voor een wegdam afgebroken. Het ambt zelf bleef met een schuldenlast van 30.000 rijksdaalders achter.